FreedomLab – Deep Transitions

Introductie

Bij FreedomLab geloven we dat ons transdisciplinaire onderzoek en onze verbeeldingsrijke toekomstscenario's het vrije denken voeden, wat op zijn beurt helpt bij het vormgeven van een open, rechtvaardige en duurzame samenleving. Door de grote uitdagingen van onze tijd aan te pakken, zoals sociaal-economische ongelijkheid, klimaatverandering en de aantasting van ecosystemen, kunnen we toewerken naar zo'n toekomst.

Het bereiken hiervan vereist een fundamentele transitie van onze economie en samenleving. De wereld zoals we die kennen is gevormd door regels die zijn geëvolueerd gedurende 250 jaar economische groei. Om een diepgaande heroriëntatie te ondersteunen, moeten er nieuwe regels worden gedefinieerd en ingebed in de hele samenleving en economie, met als doel een gezonde planeet te creëren voor zowel mens als natuur.

We gebruiken het raamwerk Deep Transitions om dit langetermijnperspectief voor een rechtvaardige en duurzame wereld te ontwikkelen. Het presenteert zeven leidende principes die sterke tekenen vertonen de nieuwe regels voor een dergelijke wereld te worden. Het raamwerk biedt een lens waarmee we ons een betere toekomst kunnen voorstellen en moedigt ons aan om na te denken over het transformeren van sociaal-technische systemen, in plaats van te vertrouwen op incrementele verbeteringen. Het helpt ons ook te navigeren door een onzekere toekomst vol afwegingen tussen sociale, ecologische en economische factoren. De leidende principes stellen ons in staat om gefocust te blijven op de fundamentele doelen van systemische verandering.

Het raamwerk is een uitwerking van het 'Deep Transitions'-onderzoek van Johan Schot.

Kernprincipes

De onderstaande visualisatie presenteert het raamwerk Deep Transitions en de bijbehorende kernprincipes. Elk principe wordt in de volgende secties toegelicht, vergezeld van voorbeelden en signalen die illustreren hoe deze principes in de praktijk beginnen te ontstaan.

De principes zijn onderling verbonden. Zo is het basisprincipe 'Internalisering van sociale en ecologische kosten en baten' essentieel voor het handhaven van het principe van 'Maatschappelijk welzijn'. Pas wanneer de werkelijke kosten van ecologische schade, zoals watervervuiling, en sociale misstanden, zoals moderne slavernij, worden meegerekend in waardeketens, kunnen besluitvormers werkelijk prioriteit geven aan menselijk en ecologisch welzijn.

Voor extra voorbeelden en een diepgaandere bespreking van het raamwerk verwijzen wij u naar ons artikel 'The Deep Transitions Framework: an elaboration'.

Een planetair perspectief

Ons wereldbeeld wordt gedreven door een planetair perspectief in plaats van een antropocentrisch perspectief. Dit betekent dat we de intrinsieke waarde van de natuur en de planeet als geheel waarderen en respecteren. Dit perspectief legt de nadruk op complexe onderlinge afhankelijkheden tussen (eco)systemen en benadrukt de noodzaak om te leren van niet-menselijke wezens, maar ook van niet-westerse culturen. Het staat hiermee haaks op het instrumentele perspectief op de natuur, waarin we menselijke belangen boven de rest van de planeet stellen. Het principe van planetair bewustzijn is ideologisch van aard en is moeilijk afdwingbaar. Het is zowel de ultieme randvoorwaarde voor andere principes als het resultaat ervan.

Voorbeelden van planetair bewustzijn in het dagelijks leven:
– Meerdere landen hebben rechten toegekend aan de natuur
– Moeder Natuur krijgt een zetel in het bestuur van een producent van zeep- en schoonheidsproducten
– De planeet als een opkomende categorie
– Stikstofcrisis in Nederland (ecologische waarde krijgt prioriteit boven economische waarde)

Maatschappelijk welzijn

In plaats van een eendimensionale focus op het bbp en economische groei, is het doel van politiek en economie het creëren van maatschappelijk welzijn voor iedereen. Naast economische groei wordt er ook rekening gehouden met andere factoren zoals gezondheid, onderwijs, wonen en veiligheid. Daarnaast zijn economische en maatschappelijke veerkracht van cruciaal belang voor het welzijn van toekomstige generaties, ook al kan dit op de korte termijn ten koste gaan van economische groei. Maatschappelijk welzijn moet een centrale rol spelen in zowel publieke als private besluitvorming.

Voorbeelden van maatschappelijk welzijn in het dagelijks leven:
– De 'Monitor Brede Welvaart' van het CBS wordt gebruikt in politieke debatten
– Burgerpanels (zoals in Ierland)
– De EU die een onafhankelijker energiesysteem probeert te ontwikkelen met waterstof en hernieuwbare energie
– In Nederland: van reactieve gezondheidszorg naar preventieve, waardegestuurde zorg (zoals bij CZ en VGZ)
– Investeringen en subsidies voor woningisolatie en hogere normen voor gebouwen

Collaboratieve economie

We leven momenteel in een gesloten economie die draait op kapitaalintensieve en beschermde technologieën. In een deeleconomie (of collaboratieve economie) worden kennis en hulpbronnen beschikbaar gesteld in een netwerk van gebruikers en ontwikkelaars. Dit gebeurt bijvoorbeeld in de vorm van open-source software en intelligentie, wat het gebruik van delen, huren en andere 'as-a-service'-modellen stimuleert. Ontwikkelingen rondom Web3, zoals blockchain en gedecentraliseerde financiering (DeFi), zouden eveneens een rol kunnen spelen in deze economie. Dankzij zo'n open economie waarin middelen en kennis worden gedeeld, wordt ongelijkheid verminderd. Ook wordt ecologische schade beperkt door het optimale gebruik van natuurlijke hulpbronnen en het verlengde gebruik van bestaande producten.

Voorbeelden van een netwerkeconomie in het dagelijks leven:
– Europese wet- en regelgeving op het gebied van digitale markten, AI en data worden ontwikkeld en geïmplementeerd, ook met betrekking tot datasoevereiniteit.
– Deelinitiatieven op het gebied van mobiliteit worden overgenomen door grotere bedrijven (zoals Pon, Louwman en BMW).
– Cryptovaluta en Web3-protocollen zijn in opkomst.
– Open AI-initiatieven zoals SingularityNET.
– Open publieke data (zoals X-Road in Estland).
– Gaia-X.

Circulaire economie

We moeten de omslag maken van een lineaire economie, gebaseerd op de winning van grondstoffen, naar een circulaire economie die draait op hergebruik en hernieuwbare energie. Deze circulaire economie bestaat uit twee lagen. De basislaag behelst een systeem dat uitsluitend gebruikmaakt van duurzame energie, waarin materialen continu worden teruggewonnen en hergebruikt zonder verlies van economische waarde. Op een hoger niveau vormt de circulaire economie een breder sociaal-economisch paradigma waarin economie, innovatie en concurrentievermogen fundamenteel anders worden ingevuld en nieuwe bedrijfsmodellen ontstaan. Dit vraagt om een radicale verandering in de bedrijfsvoering en onze omgang met natuurlijke bronnen. De transformatie is echter pas echt compleet wanneer bedrijven en overheden een systemisch perspectief hanteren en volledige waardeketens circulair inrichten.

Voorbeelden van een circulaire economie in het dagelijks leven:
– Het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie
– Waterstof als een veelzijdige en circulaire energiedrager (zoals bij Gasunie en in de Noordzee)
– Ontwikkeling van 'smart grids' (slimme energienetten)
– Buurtbatterijen, Vehicle2Grid (voertuig-naar-net)
– Circulaire ambities in Nederland en de EU (Nederland Circulair in 2050)

Participatief en inclusief bestuur

In plaats van een instrumentele visie op menselijk kapitaal, zouden bedrijven en overheden ervoor moeten zorgen dat de gehele bevolking en alle werknemers vertegenwoordigd zijn in de besluitvorming. De gemeenschap maakt deel uit van het krachtenveld en iedereen moet in overweging worden genomen. Het is belangrijk om niet te focussen op een eendimensionale benadering van bijvoorbeeld diversiteit. Een interdisciplinaire aanpak is essentieel, gebouwd op een gezamenlijk netwerk van werknemers, werkgevers en burgers. Dit kan worden bereikt door actieve participatie van belanghebbenden, het tonen van kwetsbaar en transparant leiderschap, of door werknemers bijvoorbeeld mede-eigenaar te maken van het bedrijf. Ook door een bredere en langere horizon te hanteren op de kapitaalmarkten.

Voorbeelden van inclusief bestuur in het dagelijks leven:
– De opkomst van metamoderne leiderschapskwaliteiten en deugden (e.g. eerlijkheid, het omarmen van onzekerheden)
– Aandelenprogramma's voor werknemers
– Quota
– KPI's op het gebied van duurzaamheid en inclusie/diversiteitsambities bij overheden en bedrijven

Transformatieve innovatie

In de huidige economie heerst een bijna onvoorwaardelijk geloof in technologische vooruitgang. In plaats van technologische innovatie te omarmen omwille van eindeloze groei, zou innovatie transformatief moeten zijn voor de samenleving en de natuur. Dit type transformatieve innovatie is een van de randvoorwaarden voor een circulaire netwerkeconomie. Het vereist een sociaal-technologisch perspectief (met oog voor zowel technologische als sociale aspecten) in de kern van (technologische) innovatie. Dit principe kent een beleidsmatige aanpak, waarbij overheden innovaties moeten stimuleren op basis van maatschappelijke en ecologische missies op de lange termijn (zoals de energietransitie). Het omvat ook een zakelijke benadering; innovators moeten bij het ontwerpen van een product of dienst anticiperen op de potentiële maatschappelijke impact. Digitale hulpmiddelen, zoals modellering en AI, kunnen een grote rol spelen bij dergelijke effectbeoordelingen.

Voorbeelden van missiegedreven innovatie in het dagelijks leven:
– Investeringen van de Nederlandse overheid in 'moonshot'-projecten en transitie-innovaties via bijvoorbeeld SHIFT Invest en Invest-NL
– Digital twinning (bijvoorbeeld voor stadsplanning)
– Virtuele mapping van het aardse systeem (Global Ecosystem Typology)
– Toenemende steun voor de Moderne Monetaire Theorie (MMT)

Internalisering van sociale en ecologische kosten en baten

Om een rechtvaardige en gelijkwaardige circulaire deeleconomie te waarborgen, moeten de sociale en ecologische kosten en baten van productie en consumptie worden meegerekend in elke (economische) besluitvorming. Dit principe gaat in tegen het huidige mechanisme waarbij sociale en ecologische kosten (de zogenaamde 'externaliteiten') buiten de waardering van producten en diensten worden gehouden. De producent en consument moeten echter verantwoordelijkheid dragen voor de negatieve effecten van productieprocessen, hetzij via de prijsstelling, hetzij door het vaststellen van sociale normen. Dit kan worden bereikt door sociale en ecologische kosten op te nemen in de prijs van producten en diensten, maar ook door toeleveringsketens transparant te maken (bijvoorbeeld door het gebruik van blockchaintechnologie), zodat consumenten en andere kopers geïnformeerde beslissingen kunnen nemen. Dit roept ook de vraag op of sommige producten lokaler moeten worden ingekocht om de sociale en ecologische kosten te verlagen.

Voorbeelden van internalisering in het dagelijks leven:
– Vertical farming / stedelijke landbouw
– 3D-printen van vlees en producten
– Waarde-tokenisatie (bijv. United Economy)
– 'Zero-growth' bedrijven (zoals Patagonia)
– Boekhouding op basis van natuurlijk kapitaal (Natural Capital Accounting)
– Lokale energiebronnen (hernieuwbare energie)
– Op blockchain gebaseerde toeleveringsketens voor transparante rapportage